Það sem við skuldum hvert öðru

Umfang og eðli aðgerða rík­is­sjóðs á síð­ustu tveimur árum end­ur­spegla nauð­syn­leg við­brögð við heims­far­aldri, ekki stefnu eða sókn. Nú tekur við þriðja árið þar sem við­bragðs­stjórn­mál ráða för og lítið svig­rúm er til nauð­syn­legra úrbóta á grunn­kerfum hins opin­bera til varnar vel­ferð eða til sóknar á nýjum tím­um.

Þetta end­ur­speglar grund­valla­r­á­herslur stjórn­valda síð­ustu ár. Land­inu er og hefur verið stýrt af rík­is­stjórn sem telur að ríkið eigi aðeins að sinna hlut­verki örygg­is­nets. Rík­is­sjóður sé áhorf­andi, ekki ger­andi í efna­hags­líf­inu sem og sam­fé­lag­inu, og stígur ein­vörð­ungu inn í neyð, í við­bragði. Hag­stjórn­ar­hlut­verkið snýst fyrst og fremst um að stíga inn þegar allt fellur saman en til baka þegar verð­bólga kraumar og spenna skap­ast. Lítið fer fyrir umræðu um mik­il­vægi þess að móta mark­aði og rammann utan um þá til að breyta und­ir­liggj­andi ójafn­vægi í kerf­in­u. 

Þetta við­horf ber með sér þá sögu­skýr­ingu að vel­ferð­ar­kerfin okkar hafi fallið af himnum ofan. Þegar stað­reyndin er sú að vel­ferð­ar­kerfin voru byggð sér­stak­lega upp til að marka stefnu rík­is­ins í sam­fé­lag­inu og þarfn­ast stöðugrar end­ur­skoð­un­ar. Vel­ferð­ar­sam­fé­lagið sem fylgdi þessum kerfum var afleið­ing mót­unar rík­is­ins á sam­fé­lag­inu, byggt á stefnu og sýn um hlut­verk rík­is­ins. Skiln­ingi á því að hið opin­bera væri með yfir­sýn og getu til sam­ræm­ingar í sam­fé­lag­inu til að koma í veg fyrir að gloppur mynd­uð­ust, að fólk félli á milli kerfa og yrði af tæki­færum, tryggði virkni allra og mögu­leika til þátt­töku í sam­fé­lag­inu. Þetta væri bráð­nauð­syn­leg und­ir­staða fyrir atvinnu­lífið og alla aðra anga sam­fé­lags­ins. 

Um þetta sner­ist sam­fé­lags­sátt­máli vel­ferð­ar­rík­is­ins. Að við sam­tryggðum okkur fyrir áföllum með því að greiða inn í kerfin okkar og fá út úr því eftir aðstæðum og þörf.

Nú kveður við annan tón. Sú rökvilla hefur orðið ofan á í umræðu um vel­ferð­ar­sam­fé­lag­ið, og jafn­vel í orð­ræðu stjórn­mála­flokka sem telja sig vera málsvara jafn­að­ar­manna, vel­ferð­ar­sinna, að hér sé hægt að við­halda þessum mik­il­vægu kerfum okkar með minni greiðslum inn í sam­trygg­ing­una og án virkrar þátt­töku rík­is­ins í sam­fé­lag­inu.

Bundnar hendur

Birt­ing­ar­mynd þess­arar póli­tíkur er að finna víða í fjár­laga­frum­varpi rík­is­stjórn­ar­innar sem nú er til umræðu á Alþingi.

Fjár­mála­á­ætlun sem þetta fjár­laga­frum­varp bygg­ist á gerir ráð fyrir að tekjur rík­is­sjóðs sem hlut­fall af lands­fram­leiðslu verði þær lægstu á öld­inni undir lok kjör­tíma­bils­ins. Hið sama á við þegar hið opin­bera í heild sinni er skoð­að. 

Ekki nóg með að þetta bendi til þess að rík­is­stjórnin ætli að firra sig ábyrgð á stóru verk­efnum okkar tíma, heldur er þetta í hróp­andi mót­sögn við rekstur vel­ferð­ar­sam­fé­lags. Það bygg­ist á inn­greiðslum í kerf­ið. Hvernig munu vel­ferð­ar­kerfin okkar geta stað­ist þær stóru áskor­anir sem fram undan eru, sem nú þegar eru farnar að valda vand­ræð­um, ef staða rík­is­sjóðs undir lok þessa kjör­tíma­bils á að vera verri á tekju­hlið­inni en hún hefur verið fyrir núver­andi áfall?

Velferðarsamfélag sem bygg­ist á virku ríki felur í sér rík­is­stjórn sem tekur ábyrgð á efna­hags­á­stand­inu og ójafn­væg­inu sem getur skap­ast. Þrátt fyrir við­snún­ing í efna­hags­líf­inu liggur fyrir að ójafn­vægi hefur skapast, sér í lagi á eigna­mörk­uð­um, sem hefur lekið út í verð­lag í land­inu. Er þetta m.a. afleið­ing af eðli aðgerða rík­is­stjórn­ar­innar sem ráð­ist var í vegna COVID.

Nær alla við­bót­ar­verð­bólgu í dag, umfram verð­bólgu­mark­mið, má rekja til verð­hækk­ana á íbúða­mark­aði. Hvers konar vel­ferð­ar­sam­fé­lag lítur fram hjá þess­ari þró­un? Ríki getur ekki talist vel­ferð­ar­ríki ef það telur sig engin vopn hafa á hendi til að bregð­ast við krísu á mark­aði fyrir húsa­skjól fólks. Mark­aði sem er skap­aður af lögum og reglum í land­inu, af lög­gjaf­an­um.

Þessi mistúlkun á mik­il­vægi rík­is­að­gerða í vel­ferð­ar­sam­fé­lagi hefur einnig lekið út í sam­skipti laun­þega og atvinnu­rek­enda í land­inu. Fyr­ir­tæki, sér í lagi lítil og með­al­stór fyr­ir­tæki þar sem launa­kostn­aður er meiri hluti rekstr­ar­kostn­að­ar, eiga allt sitt undir virku vel­ferð­ar­kerfi og aðgerðum á vegum hins opin­bera sem draga úr þörf á launa­hækk­un­um. Nor­ræn vel­ferð­ar­sam­fé­lög sem byggj­ast á öfl­ugu vel­ferð­ar­ríki í sam­vinnu við einka­fram­tak miða einmitt að jákvæðu við­móti fyr­ir­tækja til rík­is­að­gerða, þá sér í lagi kjara­bótum sem tryggja jafn­vægi á vinnu­mark­að­i. 

Núver­andi stjórn­völd virð­ast hins vegar hafa rofið þessa und­ir­stöðu vel­ferð­ar­ríkis með stefnu­leysi í kjara- og vinnu­mark­aðs­mál­um. Fáar ef ein­hverjar til­lögur hafa komið frá rík­is­stjórn­inni á síð­ustu árum hvað varðar kjara­mál nema þegar stefnir í verk­föll. Svo er kvartað undan ójafn­vægi á vinnu­mark­aði.

Rík­is­stjórnin virð­ist vera að „lenda í verð­bólgu“ sem bindur hendur hennar til aðgerða í nauð­syn­legum vel­ferð­ar­úr­bótum og sókn­ar­fjár­fest­ingum fyrir fram­tíð­ar­kyn­slóð­ir, og það virð­ist almenn­ingi að kenna og ann­arra að leysa úr því. Í stað þess að horfa á sitt hlut­verk sem ger­anda, mót­anda, í sam­fé­lag­inu og end­ur­skoða und­ir­stöðu efna­hags­lífs­ins sem veldur þess­ari verð­bólgu er hún notuð sem afsökun fyrir aðgerða­leysi.

Kostn­aður afstöðu­leysis

Alvar­leg­asta merkið um grunn vel­ferð­ar­rík­is­ins sem almenn­ingur treystir en hefur veikst er staða við­kvæmra hópa í sam­fé­lag­inu. Umtals­vert hefur farið fyrir umræðu um tekju­jöfnuð í land­inu, en í þeim tölum er aldrei talað um þá hópa sem hljóta ekki tekjur á almennum mark­aði og hafa engan verk­falls- né samn­ings­rétt. Grunn­greiðslur til öryrkja hafa dreg­ist langt aftur úr launa­þróun í land­inu. Fjár­lög eftir fjár­lög eykst kjaragliðnun milli öryrkja og fólks á almennum mark­aði og nú er svo komið að það munar 90 þús. kr. á grunn­líf­eyri öryrkja og lægstu launum í land­in­u. 

Öryrkjum er enn eitt árið haldið í spenni­treyju fátæktar á þeim for­sendum að nú sé verið að end­ur­skoða kerf­ið. Að mik­il­væg­ast sé að auka virkni fólks og draga úr nýgengi örorku. Um það snú­ist stefna stjórn­valda í okkar vel­ferð­ar­ríki. En stenst þetta? 

Hæsta nýgengi örorku er meðal kvenna á aldr­inum 55+ ára vegna vinnu- og fjöl­skyldu­á­lags og svo meðal ungs fólks vegna and­legra veik­inda. Stór hluti þess­ara kvenna vinnur í umönn­un­ar- og heil­brigð­is­þjón­ustu, þar sem ríkið er stórt hreyfi­afl þegar kemur að vinnu­að­stæð­um. Hjúkr­un­ar­heim­ilin í land­inu eru, þrátt fyrir neyð­ar­við­bót rík­is­sjóðs við 2. umræðu fjár­laga­frum­varps­ins, und­ir­mönnuð og van­fjár­mögn­uð. Og alvar­leg van­ræksla birt­ist í fjár­mögnun á þjóð­ar­sjúkra­húsi okkar lands­manna þar sem meiri hluti fjár­laga­nefndar hunsar skýr skila­boð Land­spít­al­ans, sem og sjúkra­húss­ins á Akur­eyri, um nauð­syn­lega við­bót­ar­fjár­mögnun til að við­halda óbreyttum rekstri upp á 2 millj­arða kr. 

Við­bót­ar­fjár­magn í heil­brigð­is­kerfið í fjár­lögum næsta árs kemur til vegna nýrra verk­efna, og til að manna breyttan vinnu­tíma. En greiðslur til að mæta auknu álagi sem fylgir raun­vexti heil­brigð­is­kerf­is­ins, vegna fólks­fjölg­unar og öldr­un­ar, eru felldar nið­ur. Þrátt fyrir að fólks­fjölgun og öldrun þjóðar sé óhjá­kvæmi­leg. Á hverjum bitnar þessi ákvörð­un? Jú, á umræddum konum sem starfa í heil­brigð­is­kerf­inu og vel­ferð­ar­þjón­ustu víða um land, sem dæmi, og eru undir miklu álagi. Sömu kon­unum og átti að minnka nýgengi örorku hjá.

Þá er sál­fræði­frum­varpið sem sam­þykkt var á Alþingi í júní 2020 enn ófjár­magnað í þessum fjár­lög­um. 400 millj­ónir króna eru settar í geð­heil­brigð­is­mál sem er lág upp­hæð í sam­hengi við umfang vand­ans. 

Við þetta bæt­ist að rík­is­stjórnir síð­asta ára­tugar hafa haldið aftur af hækkun frí­tekju­marks öryrkja, sem þýðir á manna­máli að öryrkjar fá ekki einu sinni tæki­færi til afla sér almenni­legra tekna til að bæta upp fyrir samn­ings­leysi sitt við rík­ið. Frí­tekju­mark atvinnu­tekna öryrkja væri nú tvö­falt miðað við núver­andi upp­hæð ef það hefði aðeins fylgt verð­lags­þróun í land­inu. Við þessu er ekki hróflað í fjár­lögum næsta árs.

Hér er talið skyn­sam­legt að spara til, í heil­brigð­is- og vel­ferð­ar­kerf­inu, þrátt fyrir að kostn­að­ur­inn sem af þessum sparn­aði hlýst verði mik­ill. Öldrun þjóðar krefst þess að fólk hafi getu til að vinna lengur og fram­leiðni­kröfur sem gjarnan er velt upp eru háðar virkni allra í sam­fé­lag­inu. Við höfum ekki efni á því að missa fólk úr vinnu­afl­inu snemma á lífs­leið­inni. Við höfum ekki efni á því að halda aftur af tæki­færum fólks til að taka þátt á vinnu­mark­aði.

Heima­til­búin verð­bólga

Sú brota­löm sem birt­ist síðan hvað flestum í dag er staðan á hús­næð­is­mark­aði. Þrátt fyrir gíf­ur­lega hækkun íbúða­verðs á síð­ustu árum, og aug­ljósa mark­aðs­bresti á þeim mark­aði, er engin ný úrræði að finna í fjár­laga­frum­varp­in­u. 

Þessar hús­næð­is­verðs­hækk­anir koma illa við almenn­ing, fyr­ir­tæki, og hið opin­bera sjálft enda eru launa- og verð­lags­hækk­an­ir, sem rekja má nú til fast­eigna­verðs­hækk­ana, ein stærsta auka útgjalda­breytan hjá rík­is­sjóði. Og illa lendir þessi hag­stjórn á sveit­ar­fé­lög­un­um, sem reka mann­afls­þunga þjón­ustu þar sem launa­kostn­aður er yfir helm­ingur útgjalda. Afstöðu­leysi þess­arar rík­is­stjórnar á íbúða­mark­aði hefur þannig ýtt undir víta­hring verð­hækk­ana sem enn stendur órof­inn eftir vinnslu þess­ara fjár­laga.

Aug­ljóst dæmi er í fjár­lögum næsta árs um afleið­ingar þessa víta­hrings. Þar kemur fram að end­ur­skoða þurfti áætluð útgjöld rík­is­sjóðs vegna verð­bólgu í fyrra – verð­bólgan var 1,7% hærri í fyrra en við var búist. Við­bót­ar­verð­bólg­unni fylgir rekstr­ar­kostn­aður upp á 3,6 millj­arða kr. Það er jafnhá upp­hæð og ríkið leggur í fjár­fest­ingu í hús­næði hér á landi í gegnum almenna íbúða­kerf­ið. Kerfi sem gæti haldið aftur af umræddum hækk­un­um. Til að kom­ast fram fyrir þessar hækk­an­ir.

Þá bæt­ist við 10 millj­arða króna við­bót­ar­kostn­aður við fjár­magns­kostnað rík­is­sjóðs í ár vegna hærri verð­bóta, þar sem verð­bólga var mun hærri en áður var talið. Þeir millj­arðar sem rík­is­sjóður spar­aði sér í vaxta­kostnað því minna þurfti að taka að láni vegna betra efna­hags­á­stands hverfa í skugga verð­bólgu­kostn­aðar sem ójöfnun efna­hags­við­snún­ingi fylgd­i. 

Það kostar nefni­lega að sitja á hlið­ar­lín­unni.

Upp­færður sam­fé­lags­sátt­máli

Við­brögð rík­is­stjórn­ar­innar við 1. umræðu um fjár­laga­frum­varpið voru á þann veg að ýmis­legt myndi breyt­ast í með­förum fjár­laga­nefnd­ar. Eftir tveggja vikna vinnu nefnd­ar­innar er staðan þó lítið breytt:

13 millj­arðar kr. bætt­ust við frum­varpið eftir til­lögur frá rík­is­stjórn­inni. 60% þess fjár­magns er vegna COVID-að­gerða. 25% vegna neyð­ar­að­stoðar inn á hjúkr­un­ar­heim­ilin og samn­ings­bund­innar upp­hæðar fyrir NPA, sem hefði átt að koma strax fram í frum­varp­inu. 6% eða, rúmar 700 millj. kr., eru vegna mál­efna úr stjórn­ar­sátt­mála. Svipuð upp­hæð, eða 500 millj. kr., eru lagðar til vegna breyt­inga á Stjórn­ar­ráð­inu. Stjórn­ar­sátt­mál­inn birt­ist okkur því í þessu frum­varpi sem svipuð upp­hæð inn í stjórn­sýslu nýrra ráðu­neyta og til mál­efn­anna í heild sinni.

Á Íslandi er almenn sam­staða um öfl­ugt vel­ferð­ar­ríki. En upp­lifun af lestri fjár­laga­frum­varps­ins er sú að hér sé rík­is­stjórn sem hafi erft vel­ferð­ar­kerfi sem hún skilur ekki. Vel­ferð­ar­kerfin sem skapa grunn vel­ferð­ar­sam­fé­lags okkar þurfa að taka sífelldum breyt­ing­um, ann­ars lendum við með óyf­ir­stíg­an­leg göt sem þarf að brúa. Þessar brotala­mir þarf að laga þegar þær birtast, því hættan er sú að grunn­ur­inn veikist, sem dregur úr getu fólks til að vera virkt í sam­fé­lag­inu, dregur úr sam­stöðu milli þjóð­fé­lags­hópa og fækkar þeim ein­stak­lingum sem geta sótt fram. 

Við skuldum hvert öðru sem sam­fé­lag að styrkja betur grunn­inn sem við öll vöxum á. Við skuldum hvert öðru að upp­færa sam­fé­lags­sátt­mál­ann um vel­ferð­ar­ríkið með reglu­legu milli­bili. Sú upp­færsla mun ekki eiga sér stað í bráð ef marka má fjár­lög næsta árs.

Greinin birtist í Kjaranum 22. des. 2021